آثار به دست آمده از غارهای حوالی دریاچه بختگان نشانگر قدمت تمدن در این ناحیه است. نی‌ریز در زمان هخامنشیان یکی از مراکز مهم سلاح‌سازی بود و نام نی‌ریز احتمالاً از نیزه ریز گرفته شده است. در الواح گلی تخت‌جمشید، نام ناریزی را منطبق با نی‌ریز دانسته‌اند.

در این شهر یکی از قدیمی‌ترین و مهمترین بناهای قرن چهارم هـ.ق. یعنی مسجد جامع قرار گرفته که گفته می‌شود آتشکده ای  بود که پس از ظهور اسلام به مسجد تبدیل شده است اما تاریخ قدیمی مسجد سیصد و شصت و سه هجری قمری است و به گفته مقدسی،‌ بنای اصلی آن متعلق به سال سیصد و چهل ه.ق است که از آثار دوره سلسله آل‌بویه به شمار می‌رود. این منطقه در زمان داریوش اول از شهرهای آباد و پرجمعیت فارس بود.

ناریزی به معنای کارگاه اسلحه‌سازی است. در آن زمان بیش از هفتصد کارگاه نیزه، شمشیر و زره‌سازی در آن وجود داشت و در واقع مرکز تولید سلاح و اسلحه خانه داریوش بوده است شهر نی‌ریز از زمان هخامنشیان تا به حال، سه بار دستخوش تهاجم، سیل و عوامل طبیعی قرار گرفته و برای بار چهارم در محل فعلی بنا شده است.